ایران در دهه گذشته توان بازدارندهای ساخته که به جایِ وعدهٔ پیروزی قطعی در جنگهای کلاسیک، امکان تحمیل هزینههای سنگین و نامطلوب را به مهاجم میدهد؛ همین ویژگی است که دستکم تا به امروز، تردیدهای برجستهای را در حلقههای قدرتِ ایالات متحده و اسرائیل به وجود آورده است.
این گزارش سعی دارد با بازخوانی مسیر از «جنگ ۱۲ روزه» تا امروز، ترکیب نیروی نظامی، استراتژیهای نامتقارن، و محدودیتهای هر طرف را بررسی کند تا روشن شود آیا ایران واقعاً میتواند مانعِ اقدام نظامی مستقیم شود یا فقط سدّی موقت در برابر سیاستهای فشارِ حداکثری است.
گزارش اختصاصی رسا نشر در گفتوگو با کارشناسان نظامیِ مستقل، تحلیلگران سیاسی و مدارکِ منتشرشده از منابع باز، نشان میدهد که جمعبندی دربارهٔ «توان دفاعی ایران» باید چندلایه و واقعبینانه باشد: نه ایستادگیِ مطلق و نه شکنندگیِ کامل.
پیشزمینه تاریخی؛ از «جنگ ۱۲ روزه» تا تحول در تهدیدها
وقایع منطقه پس از آنچه در محافل رسانهای به «جنگ ۱۲ روزه» خوانده شد، یک واقعیت را برجسته کرد: تنشهای کوتاهمدت میتوانند به موتورِ تحول در انتخابهای نظامی و راهبردی تبدیل شوند. تجربههای میدانی نشان داد که کشورهای منطقه، از جمله ایران، به جای تکیه صرف بر نیروی هوایی و زرهی سنتی، به توسعهٔ مجموعهای از ابزارهای پرهزینهساز برای مهاجم روی آوردند؛ از موشکهای بالستیک و کروز تا پهپادها و جنگالکترونیک که میتوانند خطوط تدارکاتی و زیرساختهای حیاتی را هدف قرار دهند.
عناصر کلیدی توان دفاعی ایران
موشکها و سامانههای بالستیک
یکی از ستونهای اصلیِ بازدارندگی ایران، توسعهٔ توان موشکی است. طی سالهای اخیر ایران به برد، دقّت و تعدد موشکها افزوده است؛ از موشکهای کوتاهبرد تاکتیکی تا موشکهای بالستیک میانبرد که میتوانند اهدافی در منطقه را پوشش دهند. این مجموعه به همراه توانِ آمادهسازی سریع برای شلیک، هزینهٔ عملیات نظامی تهاجمی را برای هر مهاجمی افزایش میدهد.
پهپادها و جنگ غیرمتقارن
پهپادهای رزمی و شناسایی به ایران امکان میدهند تا هم عمق عملیاتی دشمن را ببینند و هم حملات دقیقتری را انجام دهند؛ تجربهٔ استفاده از پهپادها در جبهههای منطقهای و علیه اهداف دریایی نشان داد که این ابزارها در ترکیب با موشکها بسیار تاثیرگذار هستند.
نیروی دریایی و تهدید خطوط کشتیرانی
تهدیدات علیه تردد دریایی در تنگه هرمز و ترافیک نفتی منطقه، یکی از مهمترین اهرمهای تهران برای فشارگذاری است. وجود قایقهای تندرو، مینهای دریایی، و قابلیت حمله به کشتیها میتواند هزینهٔ اقتصادی و نظامی را برای مهاجم بالا ببرد و در نتیجه بازدارندگی غیرقابلچشمپوشی ایجاد کند.
جنگ الکترونیک، سایبری و پدافند هوایی
سرمایهگذاری در جنگ الکترونیک، شبکههای فرماندهی توزیعشده، و تلاش برای تقویت پدافند هوایی، چه با سامانههای توسعهیافته داخلی و چه از طریق تحصیل تجهیزات خارجی بخشی از تلاش ایران برای کاهش اثربخشی حملات دقیقِ دورپرواز است. البته این امکانات محدودیتهایی هم دارند و نباید آنها را نشانهٔ مصونیت کامل دانست.
نیروهای پنهان در منظقه؟
حمایت ایران از گروههای نیابتی در عراق، لبنان، سوریه، یمن و غزه یک بعد فرامنطقهای به توان بازدارنده میبخشد. این شبکهها به ایران امکان میدهند تا فشار را در نقاط متنوعی اعمال کند و هزینههای بینالمللی و منطقهای برای هر گونه حمله مستقیم را افزایش دهد.
موانع و محدودیتهای توان دفاعی ایران
با وجود رشد کیفی و کمی در برخی حوزهها، ایران همچنان با محدودیتهایی روبهروست که در هر ارزیابی واقعبینانه باید لحاظ شوند:
- نبود برتری هوایی: نیروی هوایی ایران در مقایسه با آمریکا و اسرائیل، بهویژه در حوزهٔ فناوری رادارگریز و هواپیماهای نسل جدید، ضعف دارد.
- زیرساختهای حساس: حملات دقیق میتوانند زیرساختهای حیاتی را هدف قرار دهند و ایران را با چالشهای سنگین اقتصادی روبهرو سازند.
- تحریمها و محدودیتهای صنعتی: تولید تجهیزات پیشرفته و فراهمسازی قطعات کلیدی در شرایط تحریم محدودیت ایجاد کرده است.
آیا تردیدِ ترامپ و نتانیاهو ناشی از توان دفاعی ایران است؟
جواب صریح نیست؛ اما تحلیلِ رخدادها نشان میدهد که چند عامل در ترکیب با یکدیگر عمل کردهاند. از یک سو، توان موشکی، ظرفیت حمله به زیرساختها، و شبکههای نیابتی ایران، سناریوی هزینهساز و پرخطر را برای هر مهاجم متصور میکند. از سوی دیگر، ملاحظات سیاسی داخلی، فشار بینالمللی، محاسبات اقتصادی، و ترس از گسترش منطقهای جنگ که میتواند به بهای کارزارهای سیاسی در انتخابات و جامعهٔ بینالملل تمام شود، همواره در تصمیمگیری رهبران ایالات متحده و اسرائیل اثرگذار بودهاند.
نمونههایی از لحظات تصمیمساز
وقایع سالهای اخیر از جمله کشیده شدن ناوهای آمریکایی به خلیج فارس، حملات محدود و هدفمند، و اقداماتی مانند ترور فرماندهانِ میانی یا حملات سایبری نشان داد که واشینگتن تمایل دارد از ورود به جنگ فراگیر اجتناب کند. در همان زمان، اسرائیل نیز دربارهٔ عملیات نظامی مستقیم علیه ایران همواره مجموعهای از سناریوها را مورد سنجش قرار داده؛ سناریوهایی که هزینههای سیاسی و نظامی را درنظر میگیرند. در چرخشِ قدرتِ بازدارندگی، تواناییِ ایران در وارد آوردن خسارات قابل توجه به همپیمانانِ دشمن، یکی از عوامل مهمی است که به تردید منجر شده است.
اگر جنگ شود؛ چه اتفاقی ممکن است بیفتد؟
یک جنگ تمامعیار بین ایران از یک سو و آمریکا/اسرائیل از سوی دیگر، سناریویی است که بیشتر تحلیلگران آن را بهعنوان سناریوی باخت-باخت توصیف میکنند. احتمالاتی که باید در نظر گرفت شامل موارد زیر است:
- آسیب پرهزینه به زیرساختها و اقتصاد منطقه؛
- گسترش جنگ به جبهههای نیابتی و تبدیل شدن به درگیری فراگیر منطقهای؛
- استفاده از تاکتیکهای تهدیدآمیز علیه خطوط حملونقل انرژی که میتواند بازار جهانی نفت را متشنج کند؛
- عملیات چریکی و سایبری که توازن قوا را به سود جانب غیرمتقارن تغییر میدهد اما تضمینکنندهٔ پیروزی نظامی نیست.
در نهایت، آنچه امروز شاهدیم نه یک «پارادوکس شکستناپذیری» ایران و نه یک «ضعف کامل» است؛ بلکه مجموعهای از قابلیتها و محدودیتها که در عمل، بازدارندگیِ کافی برای جلوگیری از آغاز یک جنگ وسیع را فراهم کردهاند اما این بدان معنا نیست که ایران میتواند در یک رویارویی نظامی تمامعیار، آمریکا و اسرائیل را به شکل سنتی شکست دهد. تردیدهایی که در سیاستورزی رهبران خارجی دیده میشود، صرفاً ناشی از یک عامل تکی نیست؛ بلکه نتیجهٔ محاسبهٔ ترکیبی از تواناییهای نظامی ایران، هزینههای سیاسی و اقتصادیِ بالقوهٔ جنگ، نگرانیهای بینالمللی و محاسبات داخلیِ طرفهای مهاجم است.
پیام روشن برای سیاستگذاران داخلی و خارجی این است که بازدارندگی مؤثر، آنگونه که امروز ایران نشان میدهد، مبتنی بر تواناییِ تحمیلِ هزینه است نه وعدهٔ پیروزی قاطع. این وضعیت دورهای از ثبات شکننده به وجود میآورد: ثباتی که میتواند با اشتباه محاسباتی، حادثهای ناخواسته یا تغییر در معادلات داخلیِ هر یک از طرفها به بحران تبدیل شود. بنابراین گفتگو، کانالهای ارتباطی و مکانیزمهای مدیریت بحران برای جلوگیری از تبدیلِ تردید به فاجعه، اهمیت حیاتی دارند.
